Sınıf siyasetinin somut koşulları
Son yıllardaki gelişmelere bakıldığında, işçilerin hareket etmemesinden ziyade, hareketlerini sendikal mücadele çerçevesinde ve yasal bir zeminde gerçekleştirmekte engeller ve baskılarla karşılaştıkları görülmektedir. Grevlerin yasal makamlar tarafından “ertelenmesi”, yani fiilen yasaklanması, bunun en açık örneklerinden biridir
21/09/2026 15:55 | Son Güncelleme : 20/11/2026 01:08 | Okunma Sayısı : 174 | Super Admin
Sınıf siyasetinin somut koşulları
Zeynep Öztürk
|
|
Son yıllardaki gelişmelere bakıldığında, işçilerin hareket etmemesinden ziyade, hareketlerini sendikal mücadele çerçevesinde ve yasal bir zeminde gerçekleştirmekte engeller ve baskılarla karşılaştıkları görülmektedir. Grevlerin yasal makamlar tarafından “ertelenmesi”, yani fiilen yasaklanması, bunun en açık örneklerinden biridir. Bununla birlikte, işçi hareketinin mevcut durumunu yalnızca devlet baskısı üzerinden açıklamak, sendikalar gibi işçi sınıfının kolektif gücünü taşıması beklenen demokratik kurumların işleyişindeki dönüşümü gözden kaçırabilir. Üstelik sendikalar; örgütlenme biçimleri, üyeleriyle kurdukları ilişkiler ve mücadele pratikleri bakımından birbirlerinden ayrışmaktadır. Örneğin, belirli sınırlar içerisinde hareket eden sendikalar faaliyetlerini sürdürebilirken, tabandan örgütlenen ve işçilerle birlikte mücadele yürüten sendikal yapılar daha yoğun baskılarla karşılaşabilmekte, yöneticileri tutuklanabilmektedir.
Ancak konu sadece baskı ile sınırlı değil gibi görünüyor. Örneğin madencilerin grevi konusunda “milli güvenlik” söyleminin sendika tarafından kabul gördüğünü gözlemledik. Dolayısıyla mesele, işçilerin çalışma koşulları ile ilgili pazarlık konusunda zayıf bir konuma sendikaların da rızası ile düşürülmesidir. Bir yandan yerleşik sendikal yapıların belirli bir düzeyde sahip olduğu mücadele kapasitesini kaybetmesi, diğer yandan tabandan örgütlenmeye dayalı yeni sendikal girişimlerin baskı yoluyla sınırlandırılması, işçilerin kolektif hareketlerini kalıcı bir güce dönüştürmelerini zorlaştırmaktadır. Bu nedenle devlet baskısı ile işçi mücadelesini birbirine karşıt olarak ele almak ya da “devlet baskısı” ve “işçi militanlığı” şeklinde homojen kategoriler oluşturmak yeterli değildir. Burada, devletin müdahale biçimleri ile işçi sınıfının örgütlenme ve militanlık kapasitesinin farklı şekillerinin birbirini karşılıklı olarak dönüştürdüğü daha karmaşık, nüanslı bir ilişki söz konusudur.
Bu çerçevede üzerinde durulması gereken temel meselelerden biri, işçi sınıfının tarihsel mücadeleleri sonucunda oluşturduğu kurumsal yapılar olan sendikaların nasıl etkinleşebileceğidir. Bu kurumların önemi yalnızca işçilerin ekonomik taleplerini temsil etmelerinden kaynaklanmaz; aynı zamanda kolektif bir politik dil ve eylem kapasitesi üretmelerinden kaynaklanır. Siyasi öznellik de kolektif mücadeleler içerisinde şekillenir. İşçiler, bireysel olarak gerçekleştiremeyecekleri eylemleri kolektif olarak ve kurumsal yapılar aracılığıyla gerçekleştirebilir; ortak deneyimlerini ve çıkarlarını bu süreç içerisinde siyasi taleplere dönüştürebilirler. Bu açıdan sendikal faaliyet, yalnızca ücretlerin ödenmemesi, zam talepleri ya da işten çıkarmalar gibi doğrudan ekonomik sorunlar ortaya çıktığında devreye giren bir faaliyet olarak görülemez. Sendikal örgütlenme aynı zamanda sürekli bir müzakere ve mücadele sürecidir.
Bugün örgütsüz işyerlerini sendikal örgütlenme çatısı altına dahil etmenin zor olduğu görülmektedir. Zaten mevcut durumda bunun önünde -yetki barajı, işkollarının ve işyerlerinin parçalanmış yapısı gibi- kısa vadede çözülemeyecek yapısal engeller vardır. Bu yüzden mevcut örgütlü işyerlerinde sendikal faaliyetin niteliğini ve yönünü değiştirmek; ekonomik mücadelenin yanı sıra politik bir işçi sınıfı siyaseti geliştirebilecek kurumsal kapasiteyi yeniden oluşturmaya öncelik vermek daha yararlı bir strateji olabilir. Başka bir ifadeyle, sorun yalnızca işçilerin örgütsüzleşmesi değil, örgütlü oldukları kurumların kolektif mücadele kapasitesi üretme işlevini giderek kaybetmesi ya da başından beri bu kapasiteye hiç sahip olmamayı tercih etmeleridir. Dolayısıyla, bugün karşı karşıya olduğumuz temel soru işçilerin nasıl “karşı” örgütler yaratabileceği değildir. Daha yararlı bir strateji gücü tanıyıp eldeki mevcut kurumlar içinde dönüşüme başlamak olabilir. Buralardaki değişim işçilerin kendi eylem ve talepleri ile gerçekleşebilir. Yani işçilerin öfkesinin yönü soyut bir patron ya da siyasi iktidar imajından, yanında olduğunu iddia eden ancak yeterince işlemeyen kurumsal yapıya dönmedikçe değişime giden yollar arasında kopukluk olacaktır.
Burada bir noktaya vurgu yapmak gerekir: İşçiler homojen bir bütünlük oluşturmaz. Örneğin, ücretleri ve çalışma koşulları iyi olan (ya da en azından çalışanların memnun olduğunu ifade ettiği) bir işyerindeki yetkili sendikanın işleyişi zaten sorunsuz olabilir ve oradaki işçilerin bu işleyişi ilerletmek gibi bir motivasyonları olmayabilir. O halde sorunların yoğun olduğu işyerlerinde, yetkili sendikanın işleyişinden duyulan -dolayısıyla çalışma koşullarından duyulan- memnuniyetsizliği dile getirme olasılığı, daha az yoğun olduğu işyerlerine göre daha yüksek olabilir. Ancak bir yandan da memnuniyetsizlik ve militan eylem kapasitesi yoğun olsa bile, söz konusu işyeri, yereli ve Türkiye’nin genelini bağlayacak yapıda değilse ya da işyerinin üretim ve tüketim süreçlerindeki stratejik konumu yüksek değilse, mevcut çalışmayan sendika dönüşse bile, o işkolundaki dönüşümün etkisi sınıf mücadelesi açısından yeterince etki yaratmayabilir. Örneğin, Timothy Mitchell’in bilinen argümanında petrol baskın enerji kaynağı hâline gelmeden önce kömür, sanayi üretiminin temel enerji kaynaklarından biriydi. Bu durum maden işçilerine, grevler yoluyla farklı sektörleri aynı anda etkileyebilecek stratejik bir güç sağlıyordu. Sermaye de bu tarihsel deneyimlerden ders çıkararak kendisini yeniledi.
Bu çerçevede, sınıf siyasetinin stratejilerinin bugünkü yenilenme ihtiyacını dikkate alarak yeniden düşünülmesi gerekmektedir. Yani, işçi sınıfı siyasetinin kendi stratejik varsayımlarını ve sorduğu soruları da yeniden değerlendirmesi gerekecektir. Dolayısıyla bu, örgütlenme sırasında sınırların da çok iyi anlaşılmasını gerektirecektir.
Bu açıdan bir diğer önemli nokta, sınıf içi bölünmeler -ki bunda sendikal politikaların da rolü büyüktür- karşısında ne yapılması gerektiğinin ciddi biçimde düşünülmesidir. Örneğin, zaten on yıllardır popülist politikalar ve sendikaların buna eklemlenmesiyle işçiler arasında ayrıcalıklı kılınmış kesimler vardır. Ancak sınıf içi bölünmeler olmuş ama sendikaların da yetkili olduğu işyerlerinde çalışan kesimler için ne tür politikalar üretmek gerekir? Yukarıda belirttiğim ifadeyi tekrarlamak gerekirse, işçiler homojen bir bütünlük oluşturmaz ve bu yalnızca aldıkları ücret miktarından da kaynaklanmaz. Örneğin Avrupa’dan farklı olarak, Çin’e benzer şekilde, Türkiye’de öğretmenlik mesleğinin itibarının yüksek olduğu fikri uzun süre toplumsal olarak güçlü biçimde üretilmiştir. Bunun toplumun gözünde gerçekten ne ölçüde karşılık bulduğu ayrıca tartışılabilir; ancak burada belirtmek istediğim, bazı mesleklerin doğaları gereği daha yüksek bir statüyü ve daha yüksek bir kazancı hak ettiği yönünde yerleşik bir fikir olduğudur. Doktorlar da bu kategori içinde yer alabilir. Elbette neo-liberal popülizm hem anti-entelektüel propagandası hem de güvencesiz çalışma koşullarıyla bu imajları da dönüştürdü. Bu dönüşüme şiddet eylemleri şeklindeki semptomların eşlik ettiğini de maalesef görüyoruz. Ancak burada vurgulamak istediğim; bazı sektörleri ve meslekleri daha üstte konumlandırarak sınıf içi rekabete dönüştüren değil, dayanışmacı bir siyasi dili tercih etmek gerektiğidir.
Son olarak belirtmek gerekirse, Metin Özuğurlu’nun bu dosya kapsamındaki yazısında da belirttiği gibi, çoklu krizler döneminden geçiyoruz. Böyle bir dönemde sosyalistler elbette sınıf siyasetinin olanaklarını, yönünü, yöntemini daha fazla tartışıyor. Ancak bu tartışmaların odağı bazen işçi sınıfını homojen ve evrensel bir “özne” olarak varsaymaya kayabiliyor. İşçi sınıfını bu ontolojik ve idealist yaklaşımla ele almak, sınıfın somut tarihsel oluşumunu, kendi içindeki farklılıkları ve mevcut bilinç ve örgütlülük düzeylerini gözden kaçırma riskini taşıyor. Bu nedenle, bazı soruların cevapsız kalması ve hareket edememe yalnızca devlet baskısıyla değil; materyalist bir tarih anlayışı içerisinde işçi sınıfı siyasetinin somut koşullarının ve olanaklarının yeterince tartışılmamış olmasıyla da ilişkilidir. Bu dosyadaki röportajında İrfan Kaygısız’ın sözleriyle yazımı sonlandırmak istiyorum: “İşçi sınıfı denilince, ona tarihsel ya da teorik olarak atfedilen özelliklerle gerçek özellikleri arasında bir örtüşme varmış gibi konu ele alınıyor. Sınıfın tarihsel rolü ile gerçek bilinç, örgütlülük düzeyi vb. arasında genellikle örtüşme olmaz; bunun gerçekleşmesi uzun yılları bulan bir mücadeleyi gerektirir.”
Bunlar da ilginizi çekebilir
Abdullah Güler kadar anlayışlı olsak yeter
Bu geç kalmış yazı için editörden özür dileyerek ve bu anlamlı dosyada yer alma şansı yakalamış olmaktan gurur duyduğumu belirterek başlamak isterim. Yazının; Öğretmen Sendikası’nın son eylem sürecinin kısa bir değerlendirmesi, direniş sürecinden de yola çıkarak emek hareketine dair eleştiri ve özeleştirilerimiz, emek cephesine dair genel bir bakış ve sonuç olarak adlandırabileceğim üç bölümden oluşacağını okuyucuya kolaylık sağlamak adına önden ifade ediyorum. Bir yaz daha şükür ki eylemsiz geçmedi
2 hafta önce6 kurumdan "Savaşa karşı sınıf savaşı" paneli
Alınteri, KÖZ ve Sosyalist Meclisler Federasyonu'nun (SMF) çağrısıyla Beyoğlu'nda bulunan Bağlam Yayınlarında "Ekim Devriminin mirası: Savaşa karşı sınıf savaşı" paneli düzenlendi. Panelde Alınteri, KÖZ, SMF, Ezilenlerin Sosyalist Partisi (ESP), Yeni Dünya için Çağrı (YDİ Çağrı) ve Yeni Komünizm adına sunumlar yapıldı. "Ekim Devriminin mirası: Savaşa karşı sınıf savaşı" panelinde Ekim Devrimini yaratan koşullar, emperyalist savaş karşısında kurulması gereken mücadele hattı ve devrimcilerinin kendi ülkelerinin burjuvazisine karşı savaşımının önemi tartışıldı
1 hafta önce‘Abdullah Öcalan sosyalist ideolojilere yönelik...’
French Internationalist Youth Üyesi Simon Tecklin, "Abdullah Öcalan’ın metinlerini okumak, 20’nci Yüzyıl’da sosyalizm mücadelesi veren önceki ideolojilere yönelik eleştirilerimle ilgili birçok soruya yanıt bulmamı sağladı" dedi.
1 ay önce


Yargıtay'da kaybolan dosya ile Gürsel Tekin'in alakası var?